PALANTIR GERÇEĞİ:

DEVLETİ KİM YÖNETİYOR, DEVLETİN NE GÖRECEĞİNE KİM KARAR VERİYOR?

Yapay zekâyı çoğu zaman ChatGPT’ye soru sormak, yazı yazdırmak, fotoğraf üretmek veya günlük işlerimizi biraz daha kolaylaştırmak üzerinden konuşuyoruz.

Oysa dünyanın başka ülkelerinde çok daha büyük bir dönüşüm yaşanıyor.

Yapay zekâ ve ileri veri analiz sistemleri; savaş alanında hedeflerin değerlendirilmesinden istihbarat analizine, göç yönetiminden polis soruşturmalarına, hastanelerde kaynak planlamasından enerji ve lojistik sistemlerine kadar devletlerin kritik faaliyet alanlarına giderek daha fazla giriyor.

Bu dönüşümün merkezindeki şirketlerden biri de Palantir Technologies.

Palantir’i bir süredir ayrıntılı olarak inceliyorum.

Karşıma çıkan tabloyu ne “dünyayı yöneten gizli şirket” gibi bir komplo diliyle açıklamak mümkün ne de Palantir’i herhangi bir yazılım şirketinden ibaret görmek doğru.

Ancak baştan önemli bir ayrım yapmak gerekiyor:

Bu yazıda ele aldığım somut Palantir örnekleri esas olarak Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere ve NATO başta olmak üzere Türkiye dışındaki uygulamalara dayanmaktadır.

Benim tartışmak istediğim konu bir şirketten daha büyük:

Devletin neyi göreceğini, neyi risk olarak değerlendireceğini ve hangi konuyu öncelikli kabul edeceğini giderek kim belirliyor?

KARARDAN ÖNCEKİ KARAR

Demokrasiyi en basit haliyle düşünelim.

Vatandaş oy verir.

Seçilmiş siyasetçi karar alır.a

Bürokrasi uygular.

Fakat yapay zekâ destekli kamu yönetiminde bu zincirin arasına yeni bir katman girmeye başlıyor:

Veri platformları, algoritmalar, risk modelleri ve bunları geliştiren teknoloji şirketleri.

Bir bakana on bin dosya yerine yapay zekânın belirli kriterlere göre önceliklendirdiği 20 dosyanın getirildiğini düşünün.

Bakan elbette bu 20 dosya arasında kendi kararını verebilir.

Peki geriye kalan 9 bin 980 dosyanın o anda karar vericinin önüne gelmemesine hangi kriterler karar verdi?

Bir komutanın karşısında 20 bin olası hedef bulunduğunu, sistemin bunlardan yalnızca belirli bir bölümünü öncelikli olarak gösterdiğini düşünün.

Son karar yine insan tarafından verilebilir.

Ancak karar verilecek alan daha önce teknolojik bir sistem tarafından daraltılmış olabilir.

Benim burada özellikle üzerinde durduğum mesele bu:

Karardan önceki karar.

Çünkü yönetme gücü yalnızca son kararı verme yetkisinden oluşmaz.

Hangi bilginin önemli kabul edildiği, hangi riskin öne çıkarıldığı ve karar vericinin önüne hangi seçeneklerin getirildiği de karar sürecinin önemli bir parçasıdır.

PALANTIR SADECE VERİ DEPOLAYAN BİR ŞİRKET DEĞİL

Palantir, 2003 yılında ABD’de kuruldu ve zaman içinde kamu kurumlarından savunmaya, sağlıktan sanayiye kadar farklı alanlarda kullanılan veri ve yazılım platformları geliştirdi. Şirket de kendisini, kamu ve özel kuruluşların büyük veri kümelerini analiz etmelerine ve operasyonel karar süreçlerinde kullanmalarına imkân sağlayan bir teknoloji şirketi olarak tanımlıyor.

Palantir teknolojisinin dikkat çekici unsurlarından biri şirketin Ontology adını verdiği yapı.

Şirketin kendi teknik belgelerinde Ontology yalnızca verilerin bir araya getirildiği bir sistem olarak değil; veri, mantık, eylem ve güvenlik unsurlarını karar süreçleriyle ilişkilendiren bir mimari olarak tanımlanıyor.

Bu önemli.

Çünkü mesele yalnızca milyonlarca verinin aynı ekranda görülebilmesi değil.

Bir olayın, kişinin, aracın, tesisin veya operasyonun hangi değişkenlerle ilişkilendirileceği; hangi iş kurallarının uygulanacağı ve hangi seçeneklerin kullanıcıya sunulacağı da teknolojik mimarinin bir parçası haline gelebiliyor.

Başka bir ifadeyle:

Veri mimarisi, belirli ölçülerde karar mimarisine dönüşebiliyor.

SAVAŞIN YENİ CEPHESİ YAZILIM

Askerî alandaki gelişmelere baktığımızda dönüşüm çok daha belirgin.

NATO, 2025 yılında Palantir Maven Smart System NATO'nun tedarikini tamamladığını açıkladı. NATO'nun kendi raporuna göre sistem; veri analizi, karar süreçleri ve modern savaş ortamındaki operasyonel kabiliyetlerin geliştirilmesi amacıyla kullanılıyor ve 2025 yılında Steadfast Deterrence tatbikatında test edildi.

Eskiden savaş teknolojisinden söz ettiğimizde tankı, savaş uçağını, füzeyi veya radarı konuşurduk.

Şimdi bunların önüne yeni bir teknoloji katmanı yerleşiyor:

Toplanan bilgiyi birleştiren, anlamlandıran ve karar vericinin dikkatini belirli alanlara yönlendiren yazılım.

Bu nedenle 21. yüzyılın askerî kapasitesini yalnızca silahların menzili veya sayısı belirlemeyecek.

Bilgiyi daha hızlı toplayan, sınıflandıran, ilişkilendiren ve karar süresini kısaltabilen sistemler de stratejik önem taşıyacak.

Ancak hız beraberinde başka bir soruyu getiriyor:

Yanlış, eksik veya hatalı sınıflandırılmış bilgi de aynı hızla karar sürecine girerse ne olacak?

DEVLETİN VERİSİ KİMİN?

Palantir hakkında zaman zaman ortaya atılan en geniş iddialardan biri şu:

“Devletin bütün verileri özel şirkete geçiyor.”

Her somut uygulama için böyle genel bir hüküm kurmak doğru değil.

Örneğin İngiltere’de NHS tarafından kullanılan Federated Data Platform sisteminde NHS England ulusal sistem bakımından veri sorumlusu; yerel sağlık kuruluşları da kendi sistemlerindeki kişisel veriler bakımından veri sorumlusu konumunda. Palantir ise ilgili düzenlemelerde veri işleyen taraflardan biri olarak tanımlanıyor ve verileri kendi amaçları için kullanamayacağı açıkça belirtiliyor.

Bu örnek önemli.

Çünkü tartışmayı “özel şirket bütün veriyi aldı” gibi kolay ama çoğu zaman hukuken eksik bir noktadan çıkarıyor ve daha zor bir soruya getiriyor:

Verinin sahibi olmak, karar altyapısının tümüne hâkim olmak anlamına geliyor mu?

Bence geleceğin temel tartışmalarından biri burada başlayacak.

• Veriye kim erişiyor?
• Farklı veri setlerinin hangi amaçlarla birleştirileceğine kim karar veriyor?
• Risk modelleri hangi kriterlerle oluşturuluyor?
• Bir sistemin hata oranı nasıl ölçülüyor?
• Kamu kurumu kullandığı algoritmik sistemin çalışma mantığını yeterince anlayabiliyor mu?
• Kuruluş başka bir sisteme geçmek istediğinde teknik olarak bunu yapabiliyor mu?
• Veriler ve süreçler başka bir sisteme taşınabiliyor mu?
• Kritik yazılımın çalışması tek bir şirkete aşırı ölçüde bağımlı hale geliyor mu?

Bu nedenle klasik veri egemenliği kavramının yanına başka bir kavram koymamız gerektiğini düşünüyorum:

Karar altyapısı egemenliği.

Bir devlet verilerin hukuki sahibi olabilir.

Ancak ordusu, polisi, hastanesi veya başka kritik kurumları karar vermek için sürekli olarak tek bir dış teknoloji altyapısına bağımlı hale gelmişse hukuki mülkiyet ile kurumsal ve teknolojik bağımsızlık arasında yeni bir tartışma alanı ortaya çıkar.

“TEKNOLOJİK CUMHURİYET” NE SÖYLÜYOR?

Palantir tartışmasını daha ilginç hale getiren başka bir gelişme şirketin kurucu ortağı ve CEO'su Alexander Karp ile Nicholas Zamiska'nın 2025 yılında yayımlanan The Technological Republic adlı kitabı.

Kitap kabaca Silikon Vadisi'nin mühendislik kapasitesinin yalnızca tüketici uygulamalarına, reklama ve dijital eğlenceye değil; savunma, üretim, altyapı, ulusal güvenlik ve devletlerin büyük ölçekli sorunlarına da yönelmesi gerektiğini savunuyor.

Burada klasik anlamdaki “devleti küçültme” yaklaşımından farklı bir düşünce var.

Teknoloji şirketleri ile devlet kurumlarının daha yakın çalışması ve devlet kapasitesinin ileri teknolojiyle güçlendirilmesi savunuluyor.

Bunun sağlayabileceği imkânları küçümsememek gerekir.

Fakat aynı yaklaşım demokratik hukuk düzenleri açısından başka soruları da beraberinde getiriyor:

Devlet teknolojik olarak güçlenirken özel şirketlerin kamu karar süreçlerindeki rolünün sınırı ne olacak?

Teknolojik sistemler nasıl denetlenecek?

Kamu adına kullanılan modellerin hesap verebilirliği nasıl sağlanacak?

Ve nihai kamu sorumluluğu kimde kalacak?

“SON KARARI İNSAN VERİYOR” DEMEK YETERLİ Mİ?

Bu tartışmada sık kullanılan güvence şudur:

“Son kararı insan veriyor.”

Bu önemli bir şarttır.

Ama tek başına yeterli olmayabilir.

Eğer insanın önüne yalnızca algoritmanın seçtiği bilgiler geliyorsa…

Karar verici sistemin neden belirli bir sonucu önerdiğini yeterince değerlendiremiyorsa…

Alternatif verilere ulaşamıyorsa…

Sistemin önerisini reddetmek hukuken mümkün olsa bile kurumsal uygulamada giderek zorlaşıyorsa…

O zaman insan denetiminin niteliğini ayrıca tartışmak gerekir.

Gerçek insan denetimi yalnızca son düğmeye bir insanın basması değildir.

İnsan kontrolü aynı zamanda algoritmayı sorgulayabilmek, kullanılan verinin kaynağını inceleyebilmek, alternatif bilgiye ulaşabilmek ve gerektiğinde sistemin önerisini gerekçeli biçimde reddedebilmek demektir.

Aksi halde kamu yönetiminde son derece problemli bir yaklaşım doğabilir:

“Ben karar vermedim, sistem böyle söyledi.”

Oysa algoritmalar hukuki veya siyasi sorumluluğun öznesi değildir.

Kamu yetkisinin kullanılması sonucunda doğan sorumluluk, hukuk düzeninin belirlediği gerçek ve tüzel kişiler ile yetkili kamu makamlarında kalır.

Teknoloji karar desteği sağlayabilir.

Sorumluluğu ortadan kaldıramaz.

PALANTIR'I DOĞRU YERDEN TARTIŞMAK

Palantir'i şeytanlaştırmak kolay.

Ama bunun meseleyi anlamamıza yardımcı olacağını düşünmüyorum.

Palantir'i tamamen nötr ve sıradan bir yazılım şirketi gibi görmek de eksik kalır.

Çünkü şirketin kendi teknik tanımlarında dahi sistemlerinin yalnızca veri depolamadığı; veri, kurallar, karar mantığı ve eylem süreçlerini aynı operasyonel yapı içinde ilişkilendirmeyi amaçladığı görülüyor.

Aynı türden teknoloji bir hastanede yatak ve kaynak planlamasını kolaylaştırmak için kullanılabilir.

Bir fabrikada üretim darboğazlarını azaltabilir.

Bir lojistik sisteminde binlerce hareketi eş zamanlı yönetebilir.

Savunma alanında ise istihbaratın değerlendirilmesi veya operasyonel planlamanın hızlandırılmasında rol oynayabilir.

Dolayısıyla sorun yalnızca teknolojinin kendisi değildir.

Yetki kimde?

Amaç ne?

Veri hangi hukuki temelde işleniyor?

Denetim mekanizması var mı?

Hata olduğunda kim sorumlu?

Sistem sorgulanabiliyor mu?

Kamu kurumu gerektiğinde başka bir teknolojiye geçebiliyor mu?

Asıl tartışılması gerekenler bunlar.