Ramazan Döneminde İş Sağlığı ve Güvenliği:

Fizyolojik Etkiler, İş Kazası Riskleri ve Mevzuat Yükümlülükleri Açısından Bir Değerlendirme

Ömür Yüksel

B Sınıfı İş Güvenliği Uzmanı

Özet

Ramazan ayında oruç tutan çalışanlarda ortaya çıkan fizyolojik değişimler; enerji metabolizması, sıvı dengesi, uyku düzeni ve bilişsel performans üzerinde geçici etkiler oluşturabilmektedir. Bu değişimler özellikle dikkat, reaksiyon süresi ve fiziksel dayanıklılık gerektiren işlerde iş kazası riskini artırabilecek faktörler arasında değerlendirilmektedir. Bu çalışmada oruç sürecinin insan fizyolojisi üzerindeki etkileri bilimsel literatür ışığında incelenmiş, söz konusu etkilerin iş kazalarına olası yansımaları değerlendirilmiş ve konu 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile ilgili yönetmelikler çerçevesinde ele alınmıştır. Bulgular, orucun tek başına bir iş göremezlik nedeni olmadığını; ancak uygun risk yönetimi yapılmadığında iş güvenliği açısından dikkate alınması gereken geçici bir fizyolojik durum oluşturduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler: Oruç, İş sağlığı ve güvenliği, Dehidrasyon, Hipoglisemi, İş kazaları, Risk yönetimi

1. Giriş

İş sağlığı ve güvenliği uygulamalarında temel amaç, çalışanların fiziksel ve zihinsel bütünlüğünü koruyarak güvenli bir çalışma ortamı oluşturmaktır. Çalışanların fizyolojik durumlarındaki geçici değişimler de bu kapsamda değerlendirilmelidir. Ramazan ayında oruç tutan bireylerin beslenme ve uyku düzenlerindeki değişiklikler; metabolik, nörolojik ve kardiyovasküler sistemler üzerinde etkiler oluşturabilmektedir (Azizi, 2010). Bu etkiler, iş güvenliği açısından kişisel ancak öngörülebilir bir risk faktörü olarak ele alınmalıdır.

2. Metabolik Değişimler ve Enerji Dengesi

Oruç sırasında glikojen depolarının azalmasıyla birlikte organizma enerji üretiminde yağ asitlerine yönelmektedir. Kan glikoz düzeyindeki düşüşler bilişsel fonksiyonları etkileyebilmekte; dikkat, karar verme ve reaksiyon süresi üzerinde olumsuz sonuçlar doğurabilmektedir (Cox et al., 2005). Hipoglisemiye bağlı baş dönmesi ve bilinç bulanıklığı, makine kullanımı ve yüksekte çalışma gibi görevlerde ikincil kaza riskini artırabilir.

Ayrıca açlık sürecinde kortizol düzeylerindeki değişimlerin stres toleransını etkileyebileceği, bunun da işyeri davranışları üzerinde etkili olabileceği bildirilmektedir (Azizi, 2010).

3. Hidrasyon Dengesi ve Termoregülasyon

Sıvı alımının kısıtlanması, özellikle sıcak ortamlarda çalışan bireylerde dehidrasyon riskini artırır. Vücut ağırlığının %2’si oranındaki sıvı kaybının dahi zihinsel performansı ve dikkat düzeyini azalttığı gösterilmiştir (Ganio et al., 2011). Dehidrasyon; baş ağrısı, halsizlik, tansiyon düşüklüğü ve bayılma riskini artırabilir (Shirreffs, 2003).

Fiziksel işlerde çalışan bireylerde terleme ile elektrolit kaybı meydana gelmekte, bu durum kas krampları ve koordinasyon bozukluklarına yol açabilmektedir.

4. Uyku Bölünmesi ve Sirkadiyen Ritim

Ramazan ayında sahur nedeniyle bölünen uyku, sirkadiyen ritmi etkileyerek gündüz performansında azalmaya yol açabilir. Uyku yoksunluğu reaksiyon süresini uzatmakta ve hata yapma olasılığını artırmaktadır (Lim & Dinges, 2010). Bu durum özellikle sürücüler ve vardiyalı çalışanlar açısından ciddi güvenlik riski oluşturur.

5. Kardiyovasküler ve Hemodinamik Etkiler

Sıvı kaybına bağlı kan viskozitesinde artış ve ortostatik hipotansiyon görülebilir. Ayağa kalkışta tansiyon düşmesi bayılma riskini artırarak özellikle yüksekte çalışanlar için hayati tehlike oluşturabilir (Azizi, 2010).

6. İş Sağlığı ve Güvenliği Mevzuatı Çerçevesi

Bu fizyolojik değişimler aşağıdaki mevzuat kapsamında değerlendirilmelidir:

6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu Madde 4: İşveren, çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür.

Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği: Çalışma koşullarındaki geçici değişimler risk analizine dâhil edilmelidir.

İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personeli Yönetmeliği: Sağlık gözetimi ve işe uygunluk değerlendirmesi zorunludur.

Yüksekte Çalışmalarda İSG Yönetmeliği: Bilinç kaybı riski bulunan çalışanlara yönelik ek koruma önlemleri gerektirir.

7. İnsan Faktörü ve İş Kazaları

İş kazalarının önemli bir bölümü insan hatası ile ilişkilidir. Yorgunluk, dikkat azalması ve bilişsel yavaşlama kazalara zemin hazırlar (Williamson et al., 2011). Oruç sürecindeki fizyolojik değişimler bu faktörleri geçici olarak artırabilir.

8. Çözüm ve Uygulama Önerileri

Ramazan döneminde iş güvenliğini korumak için uygulanabilecek önlemler çok boyutlu olmalıdır:

8.1 Organizasyonel Önlemler

Dinlenme aralarının artırılması

Fiziksel iş yükünün azaltılması

Sıcak ortamlarda çalışma süresinin kısaltılması

İş rotasyonu uygulanması

8.2 Sağlık Gözetimi

Kronik hastalığı olan çalışanların işyeri hekimi tarafından değerlendirilmesi

Oruç tutan çalışanların aşırı yorgunluk belirtileri açısından izlenmesi

8.3 Eğitim ve Farkındalık

Çalışanlara Ramazan döneminde fizyolojik riskler hakkında bilgilendirme yapılması

Bayılma, halsizlik ve dikkat kaybı durumlarında işi durdurma kültürünün geliştirilmesi

8.4 Yüksek Riskli İşler İçin Ek Önlemler

Yüksekte ve kapalı alanda yalnız çalışmanın engellenmesi

Araç sürücülerine daha sık mola planlaması yapılması

8.5 Beslenme ve Dinlenme Destekleri

İftardan sonra ağır iş planlanmaması

Gece vardiyalarında ek dinlenme süreleri verilmesi

9. Sonuç

Ramazan döneminde oruç tutan çalışanların fizyolojik durumları, iş güvenliği risk profilini geçici olarak etkileyebilmektedir.

Bilimsel veriler ve mevzuat birlikte değerlendirildiğinde, bu sürecin yasaklayıcı değil, yönetilmesi gereken bir durum olduğu anlaşılmaktadır.

Uygun planlama ve önleyici uygulamalarla hem çalışan sağlığı korunabilir hem de iş kazaları azaltılabilir.

Kaynakça

Azizi, F. (2010). Islamic fasting and health. Annals of Nutrition and Metabolism, 56(4), 273-282.

Cox, D. J., et al. (2005). Relationships between hyperglycemia and cognitive performance. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 29(3), 493-500.

Ganio, M. S., et al. (2011). Mild dehydration impairs cognitive performance and mood. The Journal of Nutrition, 141(5), 848-855.

Lim, J., & Dinges, D. F. (2010). Impact of sleep deprivation on cognitive variables. Sleep, 33(5), 681-688.

Shirreffs, S. M. (2003). Markers of hydration status. European Journal of Clinical Nutrition, 57(2), S6-S9.

Williamson, A., et al. (2011). The link between fatigue and safety. Accident Analysis & Prevention, 43(2), 498-515.

T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı. (2012). 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu.

https://www.omuryuksel.com.tr/post/ramazan-döneminde-i-ş-sağlığı-ve-güvenliği