#Ücretli Poşet

25 KURUŞLA BAŞLADI, 1 LİRAYA ÇIKTI: ÜCRETLİ POŞETTE 7 YILLIK BİLANÇO

25 KURUŞLA BAŞLADI, 1 LİRAYA ÇIKTI: ÜCRETLİ POŞETTE 7 YILLIK BİLANÇO Türkiye’de plastik poşetlerin ücretsiz verilmesine 1 Ocak 2019’da son verildi. Yıllık 30-35 milyar adedi bulan tüketimi azaltmayı hedefleyen uygulama, ilk yıllarda poşet kullanımında sert düşüş sağladı. Ancak aradan geçen yedi yılın ardından tüketicinin ödediği bedel ile marketlerin devlete yatırdığı geri kazanım katılım payı arasındaki fark ve 2025 tüketim hedefinin gerçekleşip gerçekleşmediği tartışılmaya devam ediyor. Türkiye’de alışveriş poşetlerinin ücretli hale getirilmesinin yasal altyapısı, 10 Aralık 2018’de yayımlanan 7153 sayılı Kanun ile oluşturuldu. Düzenlemeyle 2872 sayılı Çevre Kanunu’na eklenen madde kapsamında, kaynakların verimli kullanılması ve plastik poşetlerden kaynaklanan çevre kirliliğinin önlenmesi amacıyla poşetlerin tüketiciye ücret karşılığında verilmesi zorunlu hale getirildi. (Resmi Gazete) Uygulama 1 Ocak 2019’da başladı. Marketlerden tekstil mağazalarına, elektronik satış noktalarından çevrim içi alışverişlere kadar kapsam içindeki işletmelerin plastik poşetleri ücretsiz vermesi yasaklandı. Poşetin kampanya ya da promosyon yoluyla bedelsiz sunulmasının da önüne geçildi. (Çevre Bakanlığı) TÜRKİYE YILDA 30-35 MİLYAR POŞET TÜKETİYORDU Düzenleme öncesinde Türkiye’de yılda yaklaşık 30-35 milyar plastik poşet kullanıldığı, kişi başına düşen yıllık tüketimin ise 440 adet seviyesinde bulunduğu açıklanmıştı. Bu rakam, bir kişinin yıl boyunca neredeyse her gün birden fazla plastik poşet kullandığını ortaya koyuyordu. (Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe) Plastik poşetlerin büyük bölümünün yalnızca birkaç dakika kullanıldıktan sonra çöpe atılması, petrol bazlı ham madde tüketimini artırmasının yanı sıra kara ve deniz ekosistemleri üzerinde uzun yıllar devam eden bir kirlilik oluşturuyordu. Yasanın temel amacı tüketiciden gelir elde etmek değil; poşetin ücretsiz ve sınırsız tüketilen bir ürün olmaktan çıkarılması, bez çanta, file ve yeniden kullanılabilir taşıma araçlarına geçişin teşvik edilmesiydi. Bakanlığın yayımladığı usul ve esaslarda amaç; çevrenin korunması, kaynak verimliliğinin sağlanması ve plastik poşet kullanımının azaltılması olarak tanımlandı. (Web Dosya) HEDEF: KİŞİ BAŞINA 440 POŞETTEN 40 POŞETE İNMEK Düzenlemeyle Türkiye için iki aşamalı tüketim hedefi konuldu. Buna göre kişi başına yıllık plastik poşet kullanımının: 2019 yılı sonuna kadar 90 adedin, 2025 yılı sonuna kadar ise 40 adedin altına indirilmesi hedeflendi. Bu hedef, uygulama öncesindeki 440 adetlik tüketimin yaklaşık yüzde 91 oranında azaltılması anlamına geliyordu. (Web Dosya) İLK YILLARDA TÜKETİM SERT BİÇİMDE DÜŞTÜ Uygulamanın başlamasıyla birlikte tüketicilerin alışverişe kendi çantalarıyla gitme, aynı poşeti yeniden kullanma ve ihtiyaçtan fazla poşet almama eğilimi arttı. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Eylül 2021’de yaptığı açıklamada ücretli poşet uygulamasıyla tüketimin yüzde 75 azaldığını, 354 bin ton plastik atığın oluşmasının önlendiğini bildirdi. Aynı açıklamada plastik ham madde ithalatındaki azalma sayesinde yaklaşık 2,44 milyar liralık tasarruf sağlandığı ve 14 bin 640 ton sera gazı salımının önüne geçildiği belirtildi. (Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe) Bakanlığın 2022’de yayımladığı başka bir değerlendirmede ise uygulamanın ilk dört yılı sonunda kullanımın yaklaşık yüzde 65 azaldığı, 550 bin ton plastik atığın oluşmasının engellendiği ve yaklaşık 3,8 milyar lira tasarruf sağlandığı açıklandı. (Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe) Resmî açıklamalardaki yüzde 75 ve yüzde 65’lik oranların farklı tarihlerde ve farklı hesaplama dönemlerinde açıklanması, verilerin doğrudan karşılaştırılmasını zorlaştırıyor. Bununla birlikte her iki açıklama da uygulamanın ilk yıllarında plastik poşet tüketiminde belirgin bir gerileme sağladığını ortaya koyuyor. 25 KURUŞLUK DÖNEM 6 YIL SÜRDÜ Plastik poşetler 2019’da vergiler dâhil 25 kuruştan satılmaya başlandı. Bu fiyat 2020, 2021, 2022, 2023 ve 2024 yıllarında değişmedi. Poşet bedeli 1 Ocak 2025’ten itibaren 50 kuruşa, 1 Ocak 2026’dan itibaren ise 1 liraya yükseltildi. 2026 yılı boyunca kapsama giren plastik poşetlerin 1 liradan daha düşük veya daha yüksek bir bedelle satılması mümkün değil. (ÇYGMCSB) Dönem Tüketicinin ödediği poşet bedeli 2019-2024 0,25 TL 2025 0,50 TL 2026 1,00 TL DEVLETE ÖDENEN TUTAR VERGİ DEĞİL, GEKAP Plastik poşet üzerinden devlete yapılan ödeme kamuoyunda zaman zaman “poşet vergisi” olarak adlandırılsa da mevzuattaki karşılığı Geri Kazanım Katılım Payı, kısa adıyla GEKAP. Satış noktaları, sattıkları her poşet için belirlenen GEKAP tutarını beyan ederek vergi dairesine yatırıyor. Bu tutar, tüketiciden alınan satış bedelinden ayrı olarak her yıl yeniden belirleniyor. (Resmi Gazete) Uygulamanın başladığı 2019’da tüketiciden 25 kuruş alınırken poşet başına GEKAP 15 kuruştu. Sonraki yıllarda GEKAP tutarı artmaya devam etti. 2023’te tüketici poşete 25 kuruş öderken satış noktasının devlete ödeyeceği katılım payı 38,5 kuruşa çıktı. (Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe) GEKAP, 2024’te 60 kuruşa, 2025’te 86 kuruşa ve 2026’da 1 lira 7 kuruşa yükseldi. Böylece 2023 yılından itibaren satış noktalarının yalnızca GEKAP yükü, tüketiciden tahsil edilen poşet bedelini aşmaya başladı. (TMMMD) Yıl Tüketiciden alınan Poşet başına GEKAP 2019 0,25 TL 0,15 TL 2023 0,25 TL 0,385 TL 2024 0,25 TL 0,60 TL 2025 0,50 TL 0,86 TL 2026 1,00 TL 1,07 TL Bu tablo, poşet satışından elde edilen tutarın doğrudan marketlere kalan bir kazanç olmadığını gösteriyor. İşletmeler GEKAP’ın yanı sıra poşetin satın alma maliyetini ve satış bedeli içindeki KDV’yi de karşılıyor. 2026 itibarıyla tüketiciden bir poşet için 1 lira alınırken yalnızca GEKAP yükümlülüğü 1 lira 7 kuruş oldu. Poşetin tedarik maliyeti ve vergiler de hesaba katıldığında plastik poşet, satış noktaları açısından zarar oluşturan bir kaleme dönüştü. YASA AMACINA ULAŞTI MI? Ücretli poşet uygulaması, tüketim alışkanlıklarının değiştirilmesi bakımından önemli sonuçlar ortaya çıkardı. Kasalarda kontrolsüz biçimde verilen poşet sayısı azaldı; bez çanta, file ve yeniden kullanılabilir taşıma araçları daha görünür hale geldi. Bakanlığın açıkladığı verilere göre yüz binlerce ton plastik atığın oluşması önlendi ve plastik ham madde ihtiyacında tasarruf sağlandı. (Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe) Ancak yasanın temel ölçütlerinden biri olan 2025 yılı sonunda kişi başına 40 poşet hedefinin gerçekleşip gerçekleşmediğine ilişkin kapsamlı ve güncel bir resmî sonuç tablosu kamuoyuyla paylaşılmış değil. Temmuz 2026 itibarıyla erişilebilen resmî belgelerde 40 adetlik hedef korunurken, 2025 yılı gerçekleşmesini açık biçimde gösteren kişi başına tüketim verisi yer almıyor. (Web Dosya) Bu nedenle uygulamanın plastik poşet kullanımını ciddi ölçüde azalttığı söylenebilse de yasal hedefe tam olarak ulaşılıp ulaşılmadığını kesin biçimde değerlendirebilmek için yıllara göre toplam satış miktarlarının ve kişi başına tüketim rakamlarının kamuoyuyla düzenli olarak paylaşılması gerekiyor. SIRADAKİ ADIM TEK KULLANIMLIK PLASTİKLER Türkiye’nin plastik kirliliğiyle mücadelesi artık yalnızca alışveriş poşetleriyle sınırlı değil. Bakanlık 2025’te tek kullanımlık plastikler, deniz çöpleri ve mikroplastiklerle mücadele yol haritasını yayımladı; 2026’da ise Avrupa Birliği mevzuatına uyum amacıyla hazırlanan Tek Kullanımlık Plastiklere İlişkin Yönetmelik Taslağı’nı görüşe açtı. (ÇYGMCSB) Ücretli poşet uygulamasının yedi yıllık bilançosu, ekonomik bir yaptırımın tüketim davranışını değiştirebildiğini gösterdi. Bundan sonraki aşamada ise yalnızca poşetin fiyatının artırılması değil; alternatif taşıma araçlarının yaygınlaştırılması, poşet tüketim verilerinin şeffaf biçimde açıklanması ve tek kullanımlık plastiklerin tamamını kapsayan daha bütüncül politikaların uygulanması önem taşıyor.