Giresun'un il statüsü 105. yılını kutluyor. 4 Nisan 1921'de yürürlüğe giren kanunla kurulan il, belediyenin girişimi ve halkın desteğiyle hayata geçti. Fuat Köse, dönüm noktasını vurguladı. Osman Ağa ve Hasan Vehbi Efendi il oluş sürecinde öne çıkan isimler oldu.
GİRESUN’UN İL YOLUNU BELEDİYE AÇTI, HALK TAŞIDI, MECLİS TAMAMLADI
Giresun Belediye Başkanı Fuat Köse, kentin il statüsüne kavuşmasının 105. yıl dönümünü kutladı. Bu yıldönümü, 4 Aralık 1920’de kabul edilen ve 4 Nisan 1921’de yayımlanarak yürürlüğe giren “Giresun Müstakil Livası Teşkiline Dair Kanun”un yıldönümüne dayanıyor. Kentin bugünkü il kimliği, belediyenin girişimi, yerel eşrafın desteği ve Ankara’daki yasama süreciyle kuruldu.
Giresun, 105 yıl önce yalnız bir idari karar almadı; kendi kaderini tayin eden bir şehir refleksi ortaya koydu.
Kent, Trabzon sancağına bağlı bir kaza statüsünden çıktı, önce müstakil liva oldu, ardından 1924 Anayasası’yla vilayet adını aldı.
Bu dönüşümün merkezinde belediye vardı. Telgrafı belediye çekti, mali yük için taahhüt belediyeden geldi, siyasi iradeyi yerel öncüler taşıdı.
ANKARA’YA GİDEN DOSYA BELEDİYEDEN ÇIKTI Giresun’un illeşme sürecindeki en kritik eşik 30 Ekim 1920’de aşıldı. TBMM Başkanlığı’na çekilen telgrafta dönemin Giresun Belediye Reisi Feridunzade Osman Ağa, Ticaret Odası Reisi Hacı Ali Ağazade Kaşif Efendi ve kentin ileri gelenleri, müstakil liva talebini doğrudan Ankara’ya taşıdı. Aynı telgrafta, yeni idari yapının iki yıllık masrafının belediyenin gelir fazlasından karşılanabileceği de açıkça bildirildi. Bu taahhüt, Giresun’un yalnız talepte bulunan değil, yük üstlenen bir kent olduğunu gösterdi. Vekiller Heyeti 22 Kasım 1920’de isteği uygun buldu, tasarı 25 Kasım’da Meclis’e sunuldu.
4 NİSAN 1921’DE HUKUKİ KAPI AÇILDI Kanun metni, merkezi Giresun olmak üzere Tirebolu ve Görele kazalarıyla Karahisar-ı Şarki sancağına bağlı Kırık nahiyesinin birleştirilmesiyle Giresun müstakil livasının kurulduğunu yazdı. Kanun 4 Nisan 1921 tarihli Resmî Ceride’de yayımlandı ve yürürlüğe girdi. 1924 Anayasası’nın 89. maddesiyle liva adı vilayete dönüştü; böylece Giresun’un bugünkü il statüsü anayasal adını da kazanmış oldu.
BU ŞEHİR İL OLURKEN SADECE SİYASET DEĞİL, TOPLUM DA ÇALIŞTI Giresun’un il oluşu yalnız bir yasa maddesiyle açıklanmıyor. Millî Mücadele yıllarında Giresun Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin topladığı kaynaklar yeni idari yapının kurulmasına, öğretmen maaşlarına, jandarma taburu ve mektep giderlerine, çarşı, pazar ve iskele düzenlemeleri için belediyeye aktarıldı. Bu tablo, illeşme sürecinin belediye, cemiyet, esnaf ve halkın ortak emeğiyle örüldüğünü ortaya koyuyor.
İL OLURKEN BELEDİYE BAŞKANI KİMDİ? İKİ İSİM ÖNE ÇIKIYOR Resmî belediye kayıtları Feridunzade Osman Ağa’yı 1919-1920, Hasan Vehbi Efendi’yi ise 1920-1930 dönemi belediye başkanları arasında gösteriyor. Buna karşılık 30 Ekim 1920 tarihli telgrafta belediye reisi olarak Osman Ağa’nın imzası yer alıyor; Giresun Valiliği de Osman Ağa’nın Kasım 1920’de “Müdafaa-i Milliye Başkanı ve Belediye Başkanı” sıfatıyla Ankara’ya gittiğini kaydediyor. Bu nedenle tarihsel tablo net biçimde şunu gösteriyor: İl oluş sürecinin siyasi ve belediyecilik öncülüğünü Osman Ağa üstlendi; kanunun yürürlüğe girdiği dönemin belediye idaresinde ise Hasan Vehbi Efendi ismi resmî listelerde yer aldı.
GİRESUN, İL OLMADAN ÖNCE DE BELEDİYEYDİ Giresun’un kurumsal birikimi, il kararından da eskiye gidiyor. Giresun Belediyesi’nin stratejik planında, belediye teşkilatının 1869 Trabzon Salnamesi’nden anlaşıldığı belirtiliyor. Kentin fındık ticareti, liman hareketliliği ve iç bölgelere açılan ulaşım hattı, belediyeyi erken kurumsallaştırdı; 1921’deki illeşme hamlesi de bu altyapının üzerine oturdu.
KÖSE’DEN 105. YIL MESAJI Başkan Fuat Köse, 105. yıl mesajında Giresun’un il oluşunu “tarihimizi aydınlatan bir dönüm noktası” olarak tanımladı ve kentin geçmişinden aldığı güçle geleceğe yürüyeceğini vurguladı. Köse’nin mesajı, 105. yıl kutlamasını yalnız bir takvim hatırlatması olmaktan çıkarıp kentin idari hafızasına dönük bir sahiplenme çağrısına dönüştürdü.
30 Ekim 1920: Giresun’un müstakil liva talebini içeren telgraf TBMM Başkanlığı’na çekildi. 22 Kasım 1920: Vekiller Heyeti talebi uygun buldu. 25 Kasım 1920: Kanun tasarısı TBMM’ye sunuldu. 4 Aralık 1920: “Giresun Müstakil Livası Teşkiline Dair Kanun” kabul edildi. 4 Nisan 1921: Kanun yayımlandı ve yürürlüğe girdi. 1924: Liva adı anayasal olarak vilayete dönüştü.